Genelkurmay Başkanlığında Kara Kuvvetleri Tekeli Nasıl Kırıldı?

Kara hâkimiyeti değil, Kara Kuvvetlerinin tekeli sona erdi

Genelkurmay Başkanlığı makamının modern ordulardaki dönüşümünü açıklarken “Kara Kuvvetlerinin hâkimiyeti sona erdi” demek yanıltıcı olabilir. Kara kuvvetleri bugün de birçok ülkenin en büyük askerî bileşeni olmaya devam ediyor ve kara kuvvetleri generalleri en üst askerî makamlara sıklıkla atanıyor. Bu konuda bir değişim yok. Konumuzda bu değil.

aslında daha doğru ifade şu olabilir:

Kara Kuvvetlerinin Genelkurmay üzerindeki tarihsel tekeli sona erdi.

Bu dönüşüm, Kara Kuvvetlerinin önemini kaybetmesinden kaynaklanmadı. Asıl değişim ve dönüşümün gerekçesi, savaşın giderek kara merkezli bir faaliyet olmaktan çıkarak kara yanı sıra, deniz, hava ve daha sonra uzay, siber, elektromanyetik spektrum, istihbarat ve bilgi sistemlerini aynı harekat alanında ve aynı  komuta mimarisi içerisinde birleştiren müşterek bir faaliyet haline gelmesiydi.

Dolayısıyla Genelkurmay Başkanlığı makamının kendisi değişti.

Eskiden Genelkurmay Başkanı büyük ölçüde “ordunun en kıdemli generali” olarak algılanırken, modern dönemde giderek “müşterek savaş sisteminin baş mimarı” haline geldi.

1950 –1959: Müşterek komutanlık görüşünün doğuşu

Bu konuda 1950 yılı konuyu anlamamız için uygun bir başlangıç noktasıdır. O tarihlerde NATO yeni kurulmuştu, hava gücü bağımsız hava kuvvetleri olarak henüz daha çok genç organizasyonlar şeklindeydi ve II. Dünya Savaşı’nın müşterek harekâta ilişkin alınan ve öğrenilen dersleri askerî teşkilatlara aktarılmaya yeni yeni başlamıştı.

Ancak, Kara Kuvvetleri tekelinin sanıldığından çok daha erken dönemlerde zihinsel olarak çözülmeye başlamış olduğu gerçeğini görmezden gelemeyiz. Bu zihinsel arka plan ancak  bu yıllarda yani 1950 ve sonrası yıllarda eyleme dönüşebilmiştir.

Kısaca tarihe göz atacak olursak, Portekiz ve Hollanda’da 1951’de denizci amiraller; ABD’de 1953’te yine bir amiral; İngiltere de ise 1950’lerin ikinci yarısında bir havacı general bilinen en üst askerî makama atanmıştır.

Dolayısıyla müşterek liderlik kadrolarının en üst makamlarda oluşması yani genelkurmay anlayışında ki değişim  nedeniyle farklı kuvvetlerden atamalar yapılması  1990’ların veya 2000’lerin ürünü değildir. Temelleri II. Dünya Savaşı sonrasında atılmış bir sürecin sonucudur.

1960–1979: Kara tekelinin Avrupa ve Asya’da çözülmesi

1960’lar ve 1970’ler genelkurmay başkanlığında yaşanan dönüşümün yayılma ve genişleme dönemidir.

Kanada’da Hava Kuvvetleri 1960’ta, Japonya’da Deniz Öz Savunma Kuvvetleri 1964’te, Fransa’nın modern CEMA (Chef d’état-major des armées, Silahlı Kuvvetler Genelkurmay Başkanı) yapısında Hava Kuvvetleri 1968’de en üst müşterek askerî makama atandılar.

1972 ise özellikle dikkat çekicidir.

Hem Almanya’da hem de İtalya’da uzun süre devam eden kara serileri aynı yıl deniz kuvvetlerinden gelen amiraller tarafından kırıldı. Almanya’da 1972 de ki denizci Amiralden sonra 1976’da bir Hava Kuvvetleri generali de Generalinspekteur oldu. İtalya’da ise ilk Hava Kuvvetleri kökenli genelkurmay başkanı 1978’de göreve geldi.

Bu dönemde artık mesele yalnızca bir havacının veya denizcinin istisnai biçimde genel kurmay başkanlığına veya ülkelere göre muadili makama atanması değildi. Asıl mesele bazı ülkelerde kuvvetler arasında rotasyon kültürü yavaş yavaş da olsa oluşmaya başlamasıydı.

1980–1991: Jointness’in (Müştereklik) kurumsallaşması

1980’ler ayrı bir dönem olarak değerlendirilmelidir.

Çünkü Kara tekelinin kırılması aslında birçok ülkede çok daha önce başlamış olsa da, müşterekliğin personel sistemi, doktrini, komuta ilişkileri ve subay kariyerine yerleştirilmesi özellikle bu dönemde hızlandı.

ABD’de bunun sembolü Goldwater–Nichols Department of Defense Reorganization Act of 1986 diye bilinen yasanın hayata geçirilmesi olmuştur diyebiliriz.

Goldwater–Nichols Yasası, Genelkurmay Başkanını ABD Başkanı’nın, Savunma Bakanı’nın ve Ulusal Güvenlik Konseyi’nin başlıca askerî danışmanı konumuna yükseltti ve bu yasa ile muharip komutanlıkların yetkileri artırılırken operasyonel komuta zinciri daha açık biçimde tanımlandı. Bunun yanında, üst düzey subayların yalnızca kendi kuvvetlerinde değil, müşterek görevlerde de tecrübe kazanması kariyer açısından önemli hale geldi. Böylece general veya amiral seviyesine yükselecek subaylardan, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleriyle birlikte çalışmış ve müşterek harekât tecrübesi edinmiş olmaları beklenmeye başladı.

Goldwater–Nichols bu nedenle Kara Kuvvetleri tekelini kıran yasa olarak görülmemelidir. ABD’de ilk denizci CJCS (Chairman of the Joint Chiefs of Staff ) zaten 1953’te, ilk havacı ise 1957’de görev yapmıştı.

Yasanın tarihsel önemi başka bir noktadadır:

1950’lerde fiilen başlayan müşterekleşme, 1986’da kariyer ve komuta sisteminin içine kurumsallaşarak yerleştirildi.

Bundan sonra geleceğin en üst askerî liderinden yalnızca kendi kuvvetinde başarılı olması değil, diğer kuvvetlerle birlikte çalışmayı öğrenmesi ve müşterek sistemi yönetebilmesi de beklenmeye başladı. Kara Kuvvetleri ve Diğer Kuvvetler beraber değerlendirilerek en üst komutaya talipli oldular.

1992–2001: Müşterek harekâtın operasyonel norm haline gelmesi

Soğuk Savaş’ın sona ermesi, büyük ulusal kara ordularının tek bir Avrupa cephesinde savaşacağı senaryonun önemini azalttı.

Körfez Savaşı, Balkan operasyonları ve NATO öncülüğündeki çok uluslu harekâtlar; hava, deniz ve kara unsurlarının aynı harekât planı içerisinde yönetilmesini günlük askerî pratiğin normal bir parçası haline getirdi.

Fransa’nın resmî askerî tarih çalışmalarında da Körfez Savaşı sonrasında planlama ve operasyonların müşterekleştirilmesinin güçlendirilmesi önemli bir reform sonucu olarak gösterilmektedir.

Bu aşamadan sonra “hangi kuvvet daha önemlidir?” sorusunun yerini giderek “farklı kuvvetlerin etkileri nasıl aynı operasyon içerisinde daha verimli birleştirilebilir?” sorusu aldı. Kara Kuvvetleri eksenli bakış kalmadı.

2001–2026: Ağ-merkezli ve multi-domain liderlik

21. yüzyılda süreç daha da ileri gitti.

Genelkurmay Başkanı artık yalnızca:

Kara + Deniz + Hava

üçlüsünü koordine eden bir askerî lider değildir.

Modern harekat alanı denklemi:

Kara + Deniz + Hava + Uzay + Siber + Elektromanyetik Spektrum + ISR + C4ISR + veri + yapay zekâ + müşterek ateş + lojistik v.b

şeklinde genişlemektedir.

Dolayısıyla kişinin kariyerinin başlangıcında tankçı, savaş pilotu, denizaltıcı veya piyade subayı olması önemini korurken, kariyerinin ileri safhalarında kazandığı müşterek harekât, stratejik karargâh, ittifak, C2 ve çok-domainli kuvvet yönetimi tecrübesi daha belirleyici hale gelmektedir.

Ülke Bazında 1950–2026 Kuvvet Değişimleri

Aşağıdaki dizilerde Genelkurmay Başkanları ismen ayrı ayrı gösterilmemektedir. Yalnızca en üst müşterek askerî makama Genel Kurmay Başkanlığı ve muadili makamlara yapılan atamanın hangi kuvvetten olduğunu yıllara göre belirtmektedir.

Portekiz

1950 Kara → 1951 Deniz → 1955 Kara → [1962–1968 makam boş] → 1968 Hava → 1972 Kara → 1984 Hava → 1989 Kara → 1994 Deniz → 1998 Kara → 2000 Hava → 2002 Deniz → 2006 Kara → 2011 Hava → 2014 Kara → 2018 Deniz → 2023 Kara → 2026 Hava

Portekiz’de Kara tekeli neredeyse hiç oluşmadı. İlk CEMGFA 1950’de Kara Kuvvetlerinden gelmesine rağmen yalnızca bir yıl sonra Deniz Kuvvetlerinden bir amiral görevi devraldı. Resmî Portekiz listesi 1950–2000 dönemindeki bu erken çeşitlenmeyi açık biçimde gösteriyor. 2026’da göreve gelen General João Cartaxo Alves ise kariyer olarak havacıdır.

İlk Kara dışı atama tarihi: 1951 – Deniz

Hollanda

1950 Kara → 1951 Deniz → 1953 Hava → 1953 Kara → 1957 Hava → 1959 Deniz → 1962 Kara → 1965 Hava → 1969 Deniz → 1972 Kara → 1973 Hava → 1980 Kara → 1994 Deniz → 2004 Hava → 2008 Kara → 2017 Deniz → 2021 Hava*

Hollanda daha 1950’lerin başından itibaren Kara-Deniz-Hava arasında hızlı geçişler gösteren en dikkat çekici örneklerden biridir. 1976’da Defence Staff yapısının kurulması ve daha sonra CHOD makamının güçlendirilmesi bu erken müşterek kültürün kurumsal devamıdır. Günümüzde CHOD doğrudan Kara, Deniz ve Hava kuvvetlerinin operasyonel kullanımını yönetmekte ve yönlendirmektedir.

*1994’te en üst askeri makamda göreve gelen isim Hollanda Deniz Piyadelerindendir; Deniz Piyadeleri Hollanda Kraliyet Donanmasının parçası olduğu için Deniz kategorisine alınmıştır.

İlk Kara dışı: 1951 – Deniz

Fransa

Fransa için iki farklı kurumsal dönem bulunduğundan tarih dikkatle okunmalıdır.

Müşterek selef yapı dikkate alındığında:

1951 Hava → 1952 Kara → …*

Bugünkü CEMA makamı ise 1962’de kuruldu:

1962 Kara → 1968 Hava → 1975 Kara → 1985 Hava → 1987 Kara → 1991 Deniz → 1995 Hava → 1998 Kara → 2010 Deniz → 2014 Kara → 2025 Hava

Fransa Savunma Bakanlığı, modern CEMA makamının 18 Temmuz 1962’de oluşturulduğunu doğrulamaktadır. İlk CEMA Kara Kuvvetlerinden Charles Ailleret’tir; ancak ikinci CEMA Michel Fourquet Hava Kuvvetlerindendir. Böylece modern makamda Kara serisi daha 1968’de kırılmıştır.

1991’de Deniz Kuvvetlerinden Jacques Lanxade’nin, 1995’te Hava Kuvvetlerinden Jean-Philippe Douin’in gelmesi, üç kuvvetin de en üst makama eriştiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

*1951 tarihi modern CEMA’yı değil, CEMA’nın müşterek selef yapısındaki Charles Léchères dönemini ifade etmektedir. Léchères bir Hava Kuvvetleri generaliydi.

Modern CEMA’da ilk Kara dışı: 1968 – Hava

ABD

1950 Kara → 1953 Deniz → 1957 Hava → 1960 Kara → 1970 Deniz → 1974 Hava → 1982 Kara → 1985 Deniz → 1989 Kara → 2001 Hava → 2005 Deniz Piyadeleri → 2007 Deniz → 2011 Kara → 2015 Deniz Piyadeleri → 2019 Kara → 2023 Hava

ABD modern müşterek liderliğin en erken örneklerinden biridir.

İlk CJCS Omar Bradley Kara Kuvvetlerindendi. Ancak 1953’te Amiral Arthur Radford ve 1957’de Hava Kuvvetlerinden Nathan Twining göreve geldi. Böylece modern makamın kuruluşundan sekiz yıl sonra Kara, Deniz ve Hava kuvvetlerinin tamamı CJCS çıkarmıştı.

İlk Kara dışı: 1953 – Deniz

ABD örneğinin ikinci büyük kırılma noktası ise 1986 Goldwater–Nichols reformudur.

Birleşik Krallık

Müşterek selef makam dikkate alındığında:

1956 Hava → 1959 Deniz → 1965 Kara → 1967 Hava → 1971 Deniz → 1973 Kara → 1976 Hava → 1979 Deniz → 1982 Kara → 1985 Deniz → 1988 Hava → 1991 Kara → 1992 Hava → 1994 Kara → 2001 Deniz → 2003 Kara → 2006 Hava → 2010 Kara → 2016 Hava → 2018 Kara → 2021 Deniz → 2025 Hava

Bugünkü CDS makamı 1959’da oluşturuldu ve ilk CDS zaten RAF kökenli Sir William Dickson’dı. Dolayısıyla İngiltere’de modern CDS için bir Kara tekeli dönemi hiç oluşmadı.

2025’te Deniz Kuvvetlerinden Amiral Tony Radakin’in ardından RAF kökenli Richard Knighton’ın görevi devralması da kuvvetler arasındaki geçişin günümüzde devam ettiğini gösteriyor.

İlk bağımsız müşterek üst askerî lider: 1956 – Hava
Modern CDS’nin ilk sahibi: 1959 – Hava

Avustralya

Avustralya’da sürekli müşterek başkanlık 1958’de başladığından seri bu tarihten başlatılmaktadır.

1958 Kara → 1959 Deniz → 1961 Hava → 1966 Kara → 1970 Deniz → 1975 Kara → 1979 Deniz → 1982 Hava → 1984 Kara → 1993 Deniz → 1995 Kara → 1998 Deniz → 2002 Kara → 2005 Hava → 2011 Kara → 2014 Hava → 2018 Kara → 2024 Deniz

İlk başkan Kara Kuvvetlerinden gelmiş, fakat yalnızca bir yıl sonra Deniz Kuvvetleri ve 1961’de Hava Kuvvetleri makama ulaşmıştır. Böylece makamın kurulmasından yaklaşık üç yıl sonra üç kuvvet de temsil edilmişti.

2026’da Amiral David Johnston’ın ardından yine bir denizci olan Amiral Mark Hammond göreve geldiği için 2026 yeni bir kuvvet değişim yılı değildir.

İlk Kara dışı: 1959 – Deniz

Kanada

1951 Kara → 1960 Hava → 1966 Kara → 1969 Hava → 1972 Kara → 1977 Deniz → 1980 Kara → 1983 Hava → 1989 Kara → 1993 Deniz → 1994 Kara → 1996 Hava → 1996 Deniz → 1997 Kara → 2001 Hava → 2005 Kara → 2012 Hava → 2015 Kara → 2021 Deniz → 2021 Kara

Kanada’da Chairman of the Chiefs of Staff Committee 1951’de oluşturuldu. İlk başkan Kara Kuvvetlerinden Charles Foulkes, ikinci başkan ise 1960’ta Hava Kuvvetlerinden Frank Miller oldu. 1964’te bugünkü CDS sistemine geçildi.

Mevcut CDS Jennie Carignan da Kanada Kara Kuvvetleri kökenli bir muharebe istihkâm subayıdır.

İlk Kara dışı: 1960 – Hava

Japonya

1954 Kara → 1964 Deniz → 1966 Kara → 1967 Hava → 1969 Deniz → 1971 Kara → 1974 Hava → 1976 Deniz → 1977 Kara → 1979 Hava → 1981 Deniz → 1983 Kara → 1986 Hava → 1987 Kara → 1991 Deniz → 1993 Kara → 1996 Hava → 1997 Deniz → 1999 Kara → 2001 Hava → 2003 Deniz → 2004 Kara → 2006 Deniz → 2009 Kara → 2012 Hava → 2014 Deniz → 2019 Kara → 2025 Hava

Japonya’nın Joint Staff Council’ı 1954’te Kara, Deniz ve Hava Öz Savunma Kuvvetleriyle birlikte oluşturuldu.

İlk on yıl Kara Kuvvetleri kökenli başkan tarafından yönetildi. Ancak 1964’te Deniz, 1967’de Hava Öz Savunma Kuvvetleri makama ulaştı. Sonraki dönem oldukça belirgin bir kuvvet rotasyonu göstermektedir.

İlk Kara dışı: 1964 – Deniz

Almanya

Bundeswehr 1955’te kurulduğu için seri 1957’de başlayan Generalinspekteur makamından itibaren alınmaktadır.

1957 Kara → 1972 Deniz → 1976 Hava → 1978 Kara → 1986 Deniz → 1991 Kara → 2000 Hava → 2002 Kara

İlk dört Generalinspekteur kesintisiz biçimde Kara Kuvvetlerinden geldi.

1972’de Amiral Armin Zimmermann ilk denizci Generalinspekteur, 1976’da Harald Wust ise ilk Luftwaffe kökenli Generalinspekteur oldu.

Burada önemli bir nüans vardır: Kara tekeli 1972’de kırılmış olsa da 2002 sonrasında yeniden uzun bir Kara serisi oluşmuştur.

Bu nedenle:

Tekelin kırılması, Kara Kuvvetlerinin ağırlığının ortadan kalkması anlamına gelmez.

İlk Kara dışı: 1972 – Deniz

İtalya

1950 Kara → 1972 Deniz → 1975 Kara → 1978 Hava → 1980 Deniz → 1981 Kara → 1983 Hava → 1986 Kara → 1988 Deniz → 1990 Kara → 1994 Deniz → 1999 Hava → 2001 Kara → 2004 Deniz → 2008 Hava → 2011 Kara → 2013 Deniz → 2015 Kara → 2018 Hava → 2021 Deniz → 2024 Kara

İtalya veri setindeki en belirgin Kara tekeli örneklerinden biridir.

1950’den 1972’ye kadar makam kesintisiz Kara Kuvvetleri generallerinde kaldı. 1 Ağustos 1972’de Amiral Eugenio Henke, Savunma Genelkurmay Başkanlığına ulaşan ilk Deniz Kuvvetleri subayı oldu.

1978’de Francesco Cavalera’nın atanmasıyla Hava Kuvvetleri de makama ulaştı. İtalya Savunma Bakanlığı Cavalera’yı açık biçimde bu göreve gelen ilk Hava Kuvvetleri subayı olarak tanımlamaktadır.

1972 sonrasında Kara-Deniz-Hava arasında dikkate değer bir rotasyon görülmektedir.

İlk Kara dışı: 1972 – Deniz

İspanya

İspanya’da 1950’lerden 1980’lere kadar üst askerî yapının adı ve yetkileri birkaç kez değiştiğinden selef makamlarıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1950 Kara → 1977 Hava → 1982 Kara → 1984 Deniz → 1986 Hava → 1990 Deniz → 1992 Kara → 1996 Hava → 2000 Deniz → 2004 Kara → 2008 Hava → 2011 Deniz → 2017 Kara → 2020 Hava → 2021 Deniz

1950’lerde ve 1960’larda Alto Estado Mayor’ın başındaki isimler Kara Kuvvetlerinden geliyordu. 1977’de oluşturulan Junta de Jefes de Estado Mayor ise üç kuvveti entegre etmek üzere tasarlanan müşterek üst komuta organıydı. İlgili kararname başkanın bir kara generali, hava generali veya amiral olabilmesini açıkça mümkün kılıyordu.

Aynı yıl Hava Kuvvetlerinden Felipe Galarza Sánchez başkanlığa getirildi.

Modern JEMAD makamının 1984’teki ilk sahibi ise bir amiraldi. Sonrasında Kara-Deniz-Hava arasında oldukça belirgin bir rotasyon oluştu.

Selef yapıda ilk Kara dışı: 1977 – Hava
Modern JEMAD’ın ilk sahibi: 1984 – Deniz

Türkiye

1950 Kara → 2026 Kara Henüz Kara Kuvvetleri haricinde bir atama yapılmadı.

Türkiye diğer ülkelerden belirgin biçimde ayrılmaktadır.

1950’den 2026’ya kadar Genelkurmay Başkanlığı görevini üstlenen isimlerin tamamı Kara Kuvvetleri kökenlidir.

Referans alığımız yıl olan 1950’de Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nuri Yamut’un Genelkurmay Başkanlığına atanmıştır.

Takip eden dönemlerde de Genelkurmay Başkanlığı Kara Kuvvetleri kökenli generaller tarafından yürütülmüştür. 2025’te göreve başlayan mevcut Genelkurmay Başkanı Selçuk Bayraktaroğlu da Kara Kuvvetleri kökenlidir.

Dolayısıyla araştırılan 12 ülke içerisinde sadece Türkiye bu değişimi yaşamamıştır.

Kara Kuvvetleri tekelinin 1950–2026 döneminde kırılmadığı belirgin örnek olarak öne çıkmaktadır.

İlk Kara Dışı Müşterek Askerî Lider

Ülke İlk Kara dışı müşterek askerî liderlik (Genel Kurmay Başkanı)Portekiz1951 – Deniz, Hollanda1951 – Deniz, Fransa*1951 – Hava, ABD1953 – Deniz, İngiltere1956 – Hava,Avustralya1959 – Deniz, Kanada1960 – Hava, Japonya1964 – Deniz, Almanya1972 – Deniz, İtalya1972 – Deniz, İspanya1977 – Hava, Türkiye 2026 itibarıyla kara ve değişim henüz yok

Fransa’daki 1951 tarihi modern CEMA makamından önceki müşterek selef yapıyı ifade etmektedir. Yalnızca 1962’de oluşturulan modern CEMA makamı esas alınırsa ilk Kara dışı CEMA 1968 – Havacı dır.

İngiltere ve İspanya için de benzer metodolojik ayrım bulunmaktadır: İngiltere’de modern CDS 1959’da, İspanya’da modern JEMAD 1984’te kurulmuştur. Tablodaki daha erken tarihler doğrudan kurumsal selef müşterek makamları kapsamaktadır.

İlk Sonuç

Bu kronoloji önemli bir gerçeği ortaya koymaktadır:

Kara Kuvvetlerinin Genelkurmay üzerindeki tekeli modern savaşın 1990’larda değişmesiyle kırılmadı. Bu çözülme birçok gelişmiş ülkede daha 1950’lerde başlamıştı.

1980’ler ve özellikle 1986 Goldwater–Nichols reformu ise dönüşümün başlangıcı olmaktan çok, müşterekliğin kurumsallaştırıldığı ikinci büyük aşamayı temsil etmektedir.

Dolayısıyla Genelkurmay Başkanlığı veya en üst askei liderlik makamında ki tarihsel gelişim şu şekilde okunabilir:

1950’ler → Kara Kuvvetleri dışında ki liderlerin (Komutanların) ortaya çıkışı
1960–70’ler → Kara Kuvvetleri tekelinin giderek daha fazla ülkede kırılması
1980’ler → Müşterekliğin doktrin ve kariyer sistemine yerleşmesi
1990’lar → Müşterek ve koalisyon harekâtının norm haline gelmesi
2000–2026 → Ağ-merkezli ve multi-domain stratejik liderlik özelliklerinde olan komutanların görülmesi

Bu nedenle çalışmanın temel tezi şu şekilde ifade edilebilir:

Kara Kuvvetlerinin Genelkurmay Başkanlıklarındaki tarihsel üstünlüğü, Kara Kuvvetlerinin önemini kaybetmesi nedeniyle değil; savaşın kara merkezli bir faaliyet olmaktan çıkarak müşterek ve çok-domainli bir sisteme dönüşmesi nedeniyle değişime uğradı.

Ve bunun kurumsal sonucu:

Kara hâkimiyeti sona ermedi; Kara Kuvvetlerinin Genelkurmay üzerindeki tekeli sona erdi.